جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

معنی‌شناسی توزیعی روشی نوساخت‌گرا در معنی‌شناسی است که می‌کوشد معنای واژگان را با استفاده از کاربرد آنها در متون طبیعی شناسایی کند. از سوی دیگر، یکی از موضوعات جالب توجه در مطالعات قرآنی سال‌های اخیر، یافتن معنای واژگان قرآنی از طریق کاربرد قرآنی آنهاست که در پژوهش‌های متعدد فارسی‌زبان، تحت عنوان معنی‌شناسی ساخت‌گرا اجرا شده است. به دلیل شباهت هدف دو روش نام‌برده، مقایسة آنها از جنبه‌های مختلف می‌تواند زمینۀ ارتقای مطالعات قرآنی را فراهم کند. در پژوهش حاضر، با روش تطبیقی-تحلیلی، ضمن این مقایسه، روش رایج در مطالعات قرآنی ارزیابی شده است. مهم‌ترین شباهت‌های دو روش سرچشمه گرفتن از رویکرد ساخت‌گرایی و استفاده از روابط هم‌نشینی و جانشینی هستند. تفاوت‌های دو روش جنبه‌هایی مختلف دارند. از جمله در معنی‌شناسی توزیعی، مشابهت واژگان درجه‌بندی می‌شود؛ به وقوع واژگان در متن‌های مختلف و نیز انواع هم‌نشینان توجه می‌شود؛ و هم‌نشین‌ها ارزش‌گذاری می‌شوند. در مقابل، در روش رایج ساخت‌گرا در قرآن، مشابهت‌ها درجه‌بندی نمی‌شود؛ برای یافتن جانشینان، صرفاً بر هم‌نشینان مکمّلی تأکید می‌شود؛ و هم‌نشینان ارزش‌گذاری نمی‌شوند. برخی از نقدهای وارد به روش رایج ساخت‌گرا، عدم تطابق عنوان با محتوا، عدم تبیین چگونگی اقتباس از روش‌های شناخته‌شدۀ معنی‌شناسی، عدم ارائة دلایل متقن در تعیین گام‌ها، و بنابراین، سلیقه‌ای بودن نتایج هستند.

از موضوعاتی که بشر در زندگی خویش به جد با آن درگیر است، مسئله رنج و سختی است که ناگزیر متحمل می گردد. این امر همواره دغدغه‏ی ذهنی بشر بوده و به دنبال جوابی قانع کننده برای آن می‌ گشته است. در این میان کتاب‌ های مقدس، با ذکر داستان پیامبران و امت‌های پیشین ، گاهی به این موضوع پرداخته و با توجه به شرایط زمانه‏ی خویش به دادن پاسخ‌ هایی مبادرت ورزیده ‌اند. نکته‌ای که از این تئودیسه‌ها می‌توان دریافت این است که کتب مقدس ـ به طور اخص عهد عتیق و قرآن ـ در مواجهه با موضوع رنج بشری به بیان صفات الهی پرداخته‌اند و از این طریق سعی در تببین موضوع و تفهیم آن به بشر خاکی نموده‌اند. پژوهش حاضر ـ به شیوه توصیفی- تحلیلی ـ سعی در بررسی و تطبیق تجلی صفات الهی در مواجهه با رنج بشری، در داستان ایوب در دو کتاب مقدس نموده تا از این رهگذر، ریشه‌های الهی ادیان الهی بیش از پیش آشکار شده و نقش اراده الهی در زندگی بشری مورد توجه قرار بگیرد. این پژوهش حاضر نشان می‏دهد، در داستان ایوب و رنج و محنت‌های وی در عهد عتیق و قرآن کریم، پیش از هر چیز حضور خداوند و «حی» بودن او قابل مشاهده است. از سوی دیگر در قرآن کریم، پاداش الهی نیز مورد توجه قرار می‌گیرد و ایوب بعد از ابتلا به انواع شداید و سختی ها ، به تایید الهی می‌رسد، البته این نوع پاداش در عهد عتیق با جلوه‌های دنیایی همراه بوده و بار معنایی آخرتی و سختی‏ ندارد.

عرفان پائولوکوئلیو، عمدتا برخوردار از نوعی عرفان روانشناختی­ است که یافتن حقیقت را با تکیه بر خود پیگیری می­کند. به طور کلی «انسان‌شناسی» و به طور خاص انسان آرمانی مهمترین عنصری است که آموزه‌های کوئلیو، حول محور آن می‌گردد. نگاه تک ساحتی به انسان و تحدید عاقبت انسان به این دنیا، اندیشه­ای است که زیربنای معرفتی آموزه­های کوئلیو است. در بررسی آثار پائولوکوئلیو آنچه محور و اساس شناخت قرار می­گیرد، الگویی است که او از انسان کامل ارائه می­دهد. کوئلیو می­کوشد تا از طریق رمان­هایش، اندیشۀ خویش از انسان آرمانی ترسیم نماید؛ به طوری که او آن شیوه را غایت راه انسان­های جویای خوشبختی و تنها راه رهیدن از گرفتاری­ها و مصائب معرفی می­کند. در اصل این که عاقبتِ انسان را محدود به این دنیا می‌کند و غایت سیر تعالی را نیز همین‌جا متوقف میسازد، خود مهمترین دلیل بر ضرورت نقد و بررسی این اندیشه است. این پژوهش از جنس پژوهش­های توسعه­ای با بهره­گیری از روش توصیفی- تحلیلی و با تأکید بر تطبیق به نگارش درآمده است. نویسندگان این مقاله می­کوشند تا ضمن تبیین این اندیشه، به نقد و بررسی آن بر اساس شیوه کشف ناسازگاری درونی و بیرونی بپردازند. بر اساس تحقیق صورت گرفته این نتیجه حاصل شد که: اساس کمال­طلبی و فطرت بشری، چیزی خارج از ساحت ماده و جسمانیت را طلب می­کند در حالی که الگوی ارائه شده انسان آرمانی در اندیشه کوئلیو، دارای شاخصه­ها و ابعادی کاملا جسمانی و منحصر به دنیای مادی است که امکان فهم مراتب ماورایی را از انسان سلب می‌کند.

مرگ از جمله مفاهیمی است که در فرهنگ بشری معانی گوناگونی دارد. معنای رایج آن از بین رفتن حیات است و علاوه بر آن دارای مفاهیم ضمنی دیگری نیز می‌باشد؛ از جمله جهالت، اندوه، بد خویی و... و در نهایت از دیدگاه عرفانی موت یا مرگ، یعنی موت ارادی یا مرگ اختیاری که مردن است از هوا و مراد دنیا و صفات مذموم نفسانی و زنده شدن به حیات طیبۀ الهی. با توجه به کلام وحی و روایات و احادیث درک عمیق تری از مفاهیم گوناگون مرگ حاصل می‌شود. غزالی و عطار از جمله کسانی هستند که تحت تأثیر مباحث انسان پژوهی در قرآن و حدیث همچنین دیدگاه عرفانی خویش به این موضوع پرداخته‌اند. اگرچه غزالی دارای مشرب عرفانی است ولی وقتی سخنانش را با کلام عطار می‌سنجیم تفاوت آشکار می‌شود. غزالی متکلمی زاهد و اندیشمند است که صبغه ی شریعت و عنصر تعقل در کلامش بسیار پر رنگ می‌باشد و عطار عارفی است با نگاهی ذوقی و هنری به الاهیات و تخیل و رمزگونگی به کلامش صبغه ای هنری می‌بخشد.

چالش های دین در دنیای معاصر، جامعه شناسان دینی را بر آن داشت تا الگوها و راهکارهای عملیاتی کردن گسترده و متنوع آن را تبیین نمایند از این رو،برای دین ابعاد متعددی قائل شده، آن را به عنوان پدیده ای چند بعدی معرفی کردند. نظریه گلاک و استارک از جمله مهم ترین نظریه های مطرح در حوزه مذکور است در این نظریه برای دین پنج بعد ذکر شده:1- اعتقادی 2- مناسکی 3- تجربی 4- فکری 5- پیامدی بعد تجربی دین شیوه ای برای احساس حضور خداوند در درون می­باشد گلاک و استارک برای تجربه دینی چهار شاخص برشمردند: 1- شناخت 2- توجه 3- ایمان 4- ترس مولوی در مثنوی از سه نوع شناخت حسی، عقلی و شهودی سخن می­گوید. نقش توجه و دعا را در شکل گیری و تکامل شخصیت فردی و اجتماعی آحاد جامعه بسیار تعیین کننده می­داند. ایمان در مثنوی به عنوان باور قلبی و عملی، عزت، امنیت و اصلاح نابه سامانی­های اخلاقی– اجتماعی را به ارمغان می­آورد؛ اما درباره ترس، مولوی دیدگاه‌های متفاوتی دارد؛ در مراحل و موقعیت‌هایی آن را می‌پذیرد و در جایگاه‌هایی، ترس را حجاب بین خلق و خالق دانسته، امید را جایگزین آن می­گرداند، لیکن در گام های بعدی، از امید هم فراتر رفته، در مسیر خواست و پسند حق به پیش می­رود. این پژوهش توصیفی – تحلیلی از نوع کیفی و کتابخانه ای است. بنابراین پس از جمع آوری داده های لازم، به تجزیه و تحلیل آن ها پرداخته می­شود.

هدف از این پژوهش تحلیل و مقایسه دیدگاه غزالی و مولوی درباره سماع است. سماع به معنی آواز و سرود، و در اصطلاح صوفیان، وجد و سرور و پایکوبی و دست افشانی با آداب و تشریفاتی خاص است. از نظر غزالی، سماع آینه‌ای است که محتوای قلب را بازتاب می­دهد و عاملی است که نیروی پنهان درون قلب انسان را بیدار و تقویت می‌کند. از این­رو سماع می‌تواند برای قلب‌های بیمار، سمی مهلک و برای قلب‌های سالم، شفابخش باشد. او نه مانند فقیهان سخت‌گیر سماع را مطلقاً منع می‌کند و نه چون صوفیان افراطی، به آن جواز مطلق می­دهد. مولوی نیز سماع را نه صرفاً یک رقص یا حرکت ظاهری، بلکه تجلی شور عشق الهی و بیان حال عرفانی روح می‌داند. از نظر او سماع زمانی معنا دارد که از سر عشق و وجد حقیقی باشد، نه از روی تقلید یا سرگرمی. همچنین سماع را غذای روح عاشقان و مولّد نیرو و نشاط و راهی برای رهایی از جسم و پیوستن به جان می­داند.

در این جستار که مبتنی بر مطالعات کتابخانه­ای و با شیوۀ توصیفی- تحلیلی است، مباحث «فنا» و «وحدت وجود» در مثنوی مولوی و مثنوی‌های سلطان­ولد (ابتدانامه، رباب‌نامه و انتهانامه) به صورت تطبیقی بررسی می­شود؛ بر اساس نتایج این پژوهش آشکار می­گردد که فنا از اساسی­ترین آموزه­های مولانا و سلطان­ولد است. در نظرگاه آنان سالک تا زمانی که به مرتبۀ فنا نرسد، نمی­تواند پای به معراج گذارد و با رسیدن به آستان قرب الهی، سیمای حضرت خداوند را در قلب خود مشاهده کند؛ بنابراین بقای حقیقی، در فنای نفس است نه عمارت آن. مولانا و سلطان­ولد همچنین کثرات را اموری اعتباری دانسته، معتقدند که هستی حقیقی یگانه است، لیکن درک این وحدت تنها برای کسانی میسر است که هستی مجازی خود را در برابر پروردگار بسوزانند. مولانا و سلطان­ولد از اتحاد خداوند و انسان کامل سخن می­گویند و جان مردان الهی را یگانه می‌پندارند

توکل یکی از مفاهیم مهم قرآنی و اسلامی است و در بین اهل عرفان و تصوف یکی از منازل سالکین و از عالی ترین مقامات مقربین محسوب می شود. توکل از یکسو با اعتقادات انسان مسلمان در مبحث توحید مرتبط است و از سویی دیگر با جنبه عملی زندگی او پیوند دارد .این مسئله باعث دشواری و پیچیدگی مفهوم توکل گردیده است. بزرگان صوفیه درباره توکل و واسپاری امور زندگانی مادی و معنوی خود به خداوند دیدگاه های متعدد و متنوعی ابراز نموده اند و با توجه به گستردگی مفهوم توکل، مراتب و درجاتی برای آن به نسبت عوام، خاصان و خاص الخواص قائل شده اند. در این پژوهش ضمن به دست دادن تعریف قرآنی توکل ، برداشت های صوفیه از این مفهوم و درجات آن، در هشت اثر از مهمترین متون تعلیمی صوفیه شامل: «اللمع فی التصوف»،«التعرف لمذهب التصوف»،«منازل السائرین»، «رساله قشیریه»،« احیاءالعلوم » ،«کشف المحجوب»،«مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه» و« انسان الکامل » بررسی و مقایسه گردیده است.

عرفان زیبا ستای هرمسی بر پایۀ عشق مخلوق به خالق بنا شده است .بن مایه های حکمت هرمسی در اندیشه های عرفانی عطار و مولانا پیوندی یگانه دارد، در حالی که بهره برداری مولانا از اندیشه های حکمت هرمسی در اشعار نسبت به عطار نیشابوری جلوه ای بیشتر دارد. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی به شیوۀ کتابخانه ای انجام گردیده است .هدف این پژوهش بررسی بن مایه های هرمسی در اشعار عطار و مولانا می باشد. دستاورد این پژوهش نشان دادن هماهنگی و هم‌راستایی کامل درشعر عرفانی عطار و مولوی با اندیشه های هرمسی است. دیگر این‌که در عرفان ایرانی و هرمسی تأکید بر این بوده است که آدمی در شناخت خود و پروردگار بکوشد و خویشکاری لازم برای استحصال، آمادگی عروج به مبدأ آغازین را بیابد تا به هدف نهایی که جاودانه شدن در بیکرانگی پروردگار است دست یابد.

هدف این پژوهش بررسی و مقایسه‌ دو متن بنیادین عرفان اسلامی، یعنی رساله قشیریه اثر عبدالکریم قشیری و کشف‌المحجوب اثر علی بن عثمان هجویری است. حالات و مقامات عرفانی مانند خوف و رجاء، شوق و انس، قبض و بسط، صبر، توکل، رضا و یقین به‌صورت نظام‌مند تحلیل و در دو سنت نیشابوری (زبان عربی، رویکرد آموزشی) و خراسانی- لاهوری (زبان فارسی، رویکرد روایی) سنجیده شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد رساله قشیریه با اتکای گسترده بر قرآن و حدیث، چارچوبی آموزشی و نظام‌مند برای تصوف فراهم می‌کند و کشف‌المحجوب با زبان فارسی و روایت‌های مشایخ، تجربه عرفانی را برای مخاطب عام ملموس و مفهوم می‌سازد.