جبر فلسفی از نگاه قاعده ضرورت سابق (نقد و بررسی قاعده «الشیئ ما لم یجب لم یوجد») اراده الفاعل المختار اراده آزاد اولویت الجبر فاعل موجب ضرورت لاحق قاعده الشئ ما لم یجب لم یوجد ملاصدرا شیرازی: صدرالمتألهین علامه طباطبایی: سید محمدحسین طباطبایی عبدالله جوادی آملی محمدتقی مصباح یزدی ابن سینا: ابوعلی سینا جبر و اختیار(کلام) اختیار (صفت) جبر determinism محمد حسین (غروی) نائینی سید محمدباقر صدر محمدتقی مصباح یزدی علامه طباطبایی ابن سینا فاعل موجب ( قادر ) عبدالله جوادی آملی غلامرضا فیاضی ابونصر فارابی فخر رازی شهاب الدین سهروردی(شیخ اشراق) میرزا حبیب الله خویی اراده میرداماد ملاصدرا شیرازی حاج ملاهادی سبزواری (موسس مکتب سبزوار) Persian دانشگاه باقرالعلوم(ع) زمستان/1388 قاعده «الشیء ما لم یجب لم یوجد» در کلام حکما مطرح و با دلایلی اثبات شده است. مفاد آن که به عنوان قاعده‌ای مسلم تلقی می‌شود، این است که با تمام شدن علت، وجود معلول پیش از تحققش ضرورت می‌یابد، این قضیه به جبر فلسفی معروف است. در مقابل، متکلمان اسلامی مطلقاً آن را نفی نموده، «اولویت» را جایگزین ضرورت می‌کنند. در این میان برخی از اصولیین شیعه با تفصیل بین فاعل مختار و موجب، قاعده را به فاعل موجَب اختصاص می‌دهند. دیدگاه برگزیده این مقاله تفصیل مورد نظر اصولیین است. در این مقاله ضمن اثبات این نظریه، دلایل حکما و اشکالات متکلمان مطرح و تحلیل می‌شود. text فیاضی, غلامرضا (استاد گروه فلسفه مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی، رئیس مرکز تخصصی فلسفه اسلامی), -1328ش.# ملاصدرا, صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی (فیلسوف مشهور موسس حکمت متعالیه، شیعه و ایرانی), 979ق./950ش./ 1572م.#1050 ق./1641م. طباطبایی(علامه طباطبایی), سید محمد حسین (فیلسوف نوصدرایی معاصر، حکمت متعالیه، مفسر بزرگ؛ صاحب تفسیر المیزان، «بدایة الحکمة»، «نهایة الحکمة» و «اصول فلسفه و روش رئالیسم») , 1281ش. تبریز ##1360ش. قم فخر رازی , محمد بن عمر (فقیه، متکلم، فیلسوف، مفسر و حکیم مسلمان ایرانی، مکتب اشعری، متکلم اشاعره متاخر، شافعی، پیش برنده الهیات فلسفی، مخالف؟ فلسفه), 543ق./1149م. ری، تهران، ایران ## 606ق./1210م. هرات، افغانستان سبزواری, حاج ملاهادی بن مهدی (فیلسوف صدرایی، حکمت متعالیه), 1212ق./1798م,#1289ق./1872م. جوادی آملی, عبدالله (مرجع معاصر تقلید مقیم قم، فیلسوف، عارف و مفسر قرآن), 1312ش./1350ق. آمل، مازندران# مصباح یزدی, محمدتقی (فیلسوف و اندیشمند معاصر، مدرس علوم عقلی در حوزه علمیه قم، موسس و اولین رئیس موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی), 1313ش./1935م.یزد#1399ش./2021م.قم فارابی , ابونصر محمد بن محمد (Alfarabi، معلم ثانی، فیلسوف مشائی، تشیع فلسفی), -257ق/ 870م#339ق/950م میرداماد, میر برهان‌الدین محمدباقر (فیلسوف عصر صفوی و استاد ملاصدرا، معلم ثالث), -969ق.گرگان#1040ق./1632م.عراق سهروردی (شیخ اشراق), شهاب الدین یحیی بن حبش (با عمر بن محمد سهروردی عارف اشتباه نشود، مؤسس مکتب‌ اشراق، احیاگر حکمت خسروانی، خواهرزاده عمر بن محمد سهروردی عارف), -549ق/1155م. سهرورد، زنجان، ایران##587ق/1191م. حلب، سوریه صدر, سیدمحمدباقر (علامه صدر، مرجع معاصر دینی مقیم نجف، از اندیشمندان معاصر عرب؛ مکتب کلامی معاصر نجف با روش تلفیقی «عقلگرایی غیر فلسفی» و «نقلگرایی تحلیلی» و محوریت «روش اجتهادی اصولی»), 1353 ه‍.ق (کاظمین )#1400 ه‍.ق (عراق (محل دفن: نجف)) نایینی, میرزا محمدحسین (مولف کتاب تنزیه الملة و تنبیه الامة، از فقیهان و اصولیان شیعه و از علمای طرفدار نهضت مشروطه، از علمای متفکر و نظریه‌پرداز سیاسی ایران در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری، از مراجع شیعه مقیم نجف), 1276ق./1239ش.#1355ق./1315 ش. فاضل قوشچی, علاءالدین علی بن محمد (حکیم أهل سنت، عالم، منجم، فیزیک‌دان، زبان‌شناس، مفسر، متکلم ماتریدی یا اشعری، مدرس و ریاضیدان ایرانی قرن نهم هجری قمری، حنفی مذهب، از مخالفان نظریه اتحاد عاقل و معقول در ذهن، صاحب کتاب "شرح تجرید الاعتقاد خواجه نصیرالدین طوسى"), ‎۵۹۷ق. سمرقند، ازبکستان#‎۸۷۹ق./1475م. استانبول، ترکیه خویی, میرزا حبیب الله (ملقب به امین الرعایا، از فقیهان شیعه و شارحان نهج البلاغه در قرن سیزدهم و چهاردهم قمری، صاحب «منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة»), 1265ق.خوی#1324ق.تهران article Review comments 0 http:/www.bou.ac.ir