جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

عمقِ پایان‌ناپذیر آموزه‌های قرآن سبب شده است که همواره با تأمل در آیات و واژگان آن، دریافت بدیعی از این کتاب آسمانی حاصل شود. در این نوشتار با بررسی اقوال تفسیری در مورد واژه «میزان» ذیل آیه‌ 25 سوره‌ حدید، یک دیدگاه تفسیری، به مثابه مصداق ارجح مطرح گردید. مفسران در تفسیر این واژه نظریات متفاوتی بیان کرده‌اند که عبارتند از: ترازوی سنجش کالا، عدل، امام، حق، دین و عقل. نتایج پژوهش پس از تحلیل تفسیری آیه نشان می‌دهد که عقل نه تنها یکی از بهترین مصادیق تفسیری برای واژه «میزان» است، بلکه معیار تشخیص میزان بودن دیگر نظریات تفسیری نیزـ به شرط پذیرش ـ تنها به وسیله‌ عقل صورت می‌گیرد. تَتَبُّع متون دینی و آموزه‌های آن نیز مؤیِّد این دیدگاه تفسیری قرار گرفت. تبیین و تأیید جایگاه عقل در منظومه‌ دین و نقش منحصر به فرد آن در اصول و فروع احکام از دیگر دستاوردهای این پژوهش است. با توجه به اینکه از منظر تعدادی مفسران آیه‌ی 25 سوره‌ حدید بیانگر رسالت انبیاء در برقرای عدالت اجتماعی است، تفسیر میزان به عقل، منجر به تبیین نقش خاصِ آن در به دست آوردن این آرمان بشر خواهد شد. زیرا یکی از کاربردهای عقل تطبیق آموزه‌های وحی با مقتضیات زمان است. به عبارت دیگر به نظر می‌رسد برقراری عدالت اجتماعی بدون ابزار عقل، در کنارِ بیِّنه و کتاب امکان‌پذیر نیست.

در این نوشتار مبانی فکری حسن حنفی درباب رابطه دین و سیاست به چالش کشیده می‌شود، به صورت خاص مبانی معرفت شناختی، هستی شناختی، و انسان شناختی ‌ایشان مـورد کاوش و تحلیل قـرار می‌گیرد، حنفی تلاش می‌کند که بـا دیدگاه انتقادی برمبانی عقلی و عقلایی متفکران دینی سنتی و نواندیشان دینی راست گرا بتازد و آنان را از گردونه رقـابت در تقابل بـا جهان مدرن و یافته‌هـای امروزی بشر خـارج سازد، لکن در این جستار نشان داده می‌شود که مبانی عقلی ‌ایشان گرفتار نقد‌هایی است که خودش از آن فرارمی کرد، مهم‌ترین اشکالاتی که بر دیدگاه و مبانی ‌ایشان وارد می‌شود این است که مبانی ‌ایشان گرفتار نسبیت در معرفت و شناخت، نسبیت در اصول و ارزش‌های اخلاقی، عدم توجه به تفاوت‌های اساسی در میان فرهنگ دینی غرب و جهان اسلام است، ترکیب دیدگاه و مبانی فکری فلسفی غرب مانند: اگزیستانسیالیست الحادی، مارکسیست، پرگماتیست وپوزیتویست، به علاوه تفکر ناسیونالیستی پان عربیسم از تفکر او معجونی ساخته که لوازم باطل مزبور را درپی دارد.

پژوهشی در حوزه عقاید و کلام اسلامی است و نویسنده با تکیه بر دلایل متقن، منطقی، عقلانی و دینی (قرآن و سنّت) به بررسی جامع مسئلهٔ «پیام‌رسانی ویژه خدای متعال به بندگان (وحی)» و ضرورت فرستادن پیامبران آسمانی برای هدایت مردم می‌پردازد و به برخی از پرسش‌ها و شبهات رایج دوران کنونی پاسخ می‌دهد.

نسبت عقل با دین یکی از موضوعات مهم و‌ مبنایی فلسفه دین است. ما در این کتاب به روش تحلیلی در دو بخش موضوع را بررسی کرده‌ایم. در بخش نخست مفهوم عقل را از دوره یونان باستان تا دوره مدرن دنبال کرده و در نهایت همان نکته ارسطو در معنای عقل و روش عقلی یعنی «مشاهده و استنتاج «را به مثابه روش تعقل و فلسفه‌ورزی برجسته کرده‌ایم و در بخش دوم سه تصور از دین را بررسی و نسبت آن با تعقل را سنجیده‌ایم؛ دین به مثابه تجربه‌ دینی، دین به مثابه ایمان و ‌دین به مثابه تفسیر (فهم). در فصل نخست این بخش به تفصیل نشان داده‌ایم که تجربه دینی معرفت‌بخش نیست پس نسبتی با عقل ندارد و در فصل دوم بر این رای رفته‌ایم که ایمان عمل اراده است نه عقل و در فصل سوم به تفصیل شرایط و قواعد فهم عقلی را بررسی کرده‌ایم و در فصل آخر نوع نگاه برخی فیلسوفان‌ معاصر دین درباره عقلانیت گزاره‌های دینی را بررسی کرده‌ایم.

چکیده ندارد.

مسئله رابطه عقل و دین از جمله موضوعات چالش‌برانگیزی است که در فلسفه، کلام و اندیشه دینی پیشینه‌ای کهن دارد. این دیرپایی بحث‌برانگیزانه از آن رو است که نسبت عقل و دین، نقش اثرگذاری در پهنه معرفت دینی بجا می‌نهد و همین امر موجب آن شده که حکیمان مسلمان نیز درتأملاتشان اهتمام خاصی به تبیین نوع تعامل عقل و دین روا دارند. در این میان فارابی فیلسوف پرآوازه قرن چهارم و آیت الله جوادی آملی حکیم برجسته معاصر در آثار خویش کوشیده‌اند با خوانشی همگرایانه، سازواری عقل و نقل را به اثبات رسانند. از نظرگاه این دو حکیم بلند مرتبه تاریخ فلسفه، معرفت عقلانی نه تنها از معرفت دینی گسسته نیست بلکه در قلمرو معرفت دینی قرار می‌گیرد و هیچ یک از دیگری در رسیدن به حقایق بی‌نیاز نیست. هر چند که این دو فیلسوف در نگاه کلی راجع به عدم تعارض عقل و دین هم‌نظرند، اما در چگونگی تبیین رابطه آن دو و نیز در روش بهره‌مندی از عقل در تبیین آموزه‌های دینی و محدودیت فهم عقل اختلاف نظر دارند.

فارابی فیلسوفی مسلمان و عقل گراست. وی شش معنای عقل را مطرح کرده است. عقل عرفی، عقل متکلمان، نظری، عملی و پنجمین عقل، عقلی است که درآن چهار عقل بالقوه، بالملکه، بالفعل و مستفاد را مطرح کرده است. تلاش فارابی درعقل و نسبتی که میان عقل و سیاست، انسان، سعادت برقرار می سازد معطوف به معنای پنجم ازعقل است. و عقل ششم عقل فعال است. انسان با عبوراز عقل بالقوه می تواند به مراحل بالاتر عقل برسد. فارابی انسانی که واجد عقل بالفعل شود را انسان الهی می نامد. ومعرفت کامل موجب دست یافتن به سعادت است. فارابی میان دین وفلسفه تعارضی نمی بیند ومعتقد است میان آنها سازگاری است چراکه هردو امر واحدی را می گویند فلسفه حقیقت آن امررا می گوید ودین آن حقیقت را نشان می دهد. پروکلوس فیلسوفی نوافلاطونی است که معتقد به سه گانه بازگشت، صدور، بقاء است. هرچیزی ازعلت صادر می شود واقانیم پایین تر معلول اقانیم بالاتر خود هستند. اقانیم مراتب متکثر جهان هستند که ازاحد به عنوان واحد محض و بالاترین اقنوم صادر می شوند و به تدریج بسط می یابند.

روشن‌فکری دینی با هدف جمع میان سنت و مدرنیته از دل کشمکش‌ روشن‌فکری لائیک و شریعت‌گرایی اسلامی پدیدار شد. این جریان، سه دوره فکری را از سر گذرانده است. التقاط فکری، تفسیر به رأی و التزام به مبانی مدرن از سویی و عدم آگاهی لازم از دین از سوی دیگر، باعث شد تا این جریان در هر دوره در دست‌یابی به اهداف خود ناکام بماند. در دوره اول شاهد انطباق آموزه‌های دینی با علوم طبیعی توسط مهندس بازرگان هستیم. دوره دوم نیز با رویکرد جامعه‌شناسانه شریعتی و غلبه اندیشه‌های سوسیالیستی و اگزیستانسیالیستی همگام است. اما نسل سوم روشن‌فکری دینی با رویکرد معرفت‌شناختی و فلسفه تحلیلی، در یک چرخش آشکار پا را فراتر گذاشته و بنیان‌های اندیشه دینی را متزلزل نمود. بدین‌سان، کانون توجه در این پژوهش، معطوف به دوره سوم روشن‌فکری دینی بوده و تنها آرای دو شخصیت تأثیرگذار آن، یعنی عبدالکریم سروش و محمد مجتهد شبستری واکاوی شده است. این جریان در دو دهه اخیر به جهت اتخاذ برخی نظریات و مواضع ضد دینی رو به افول رفته و مقبولیت خود را ازدست داده است. در این تحقیق با روش توصیفی تبیینی و تا حدودی هم انتقادی سعی بر آن شده است دلایل این افول را در قالب عوامل معرفتی و غیر معرفتی بررسی و تحلیل نماییم. از مهم‌ترین عوامل معرفتی این افول می‌توان به تناقضات درونی، التقاط فکری و التزام عملی به مدرنیته، ضعف مبانی فکری و ناکارآمدی در تطبیق دین و مدرنیته اشاره کرد و در عوامل غیرمعرفتی نیز، علل فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و فردی مورد واکاوی قرار گرفت.